Vanaf 1 januari 2011 is liberalisering van een belangrijk deel van de Europese postmarkt een feit. In Nederland hebben we intussen al de eerste ervaringen opgedaan en wordt teruggekeken naar de ‘lessons learned'.

De datum 1 april 2009 staat voor totale liberalisering van de postmarkt in Nederland. Daarvoor was de postmarkt al geruime tijd open voor poststukken van 50 gram of meer (55% van de markt). Verschillende keren werd de invoering uitgesteld tot grote ergernis van de grote verzenders en de concurrenten van TNT. Nu liberalisering van de postmarkt in Europa per 01-01-2011 is ingegaan, is het een mooi moment om de balans op te maken hoewel we goed moeten beseffen dat de Nederlandse markt wezenlijk anders is dan in de meeste andere Europese landen.

Krimpende postmarkt

De Nederlandse postmarkt is tussen 2005 en 2009 met 10% gekrompen met een bijzondere daling van 4,8% in 2009. Het aantal geadresseerde poststukken is eind 2009 gedaald naar 4,9 miljard. De volumes zijn gedaald als gevolg van elektronische substitutie zoals e-mail, elektronisch factureren, online diensten, elektronisch bankieren, internetreclame en telefonie. Met betrekking tot 2010 heeft TNT aangegeven dat de markt met maar liefst 10% is gedaald. De sterke daling in 2009 en 2010 is met name in een stroomversnelling gekomen door de financiële crisis.

Het bedrijfsleven is verantwoordelijk voor 93% van het postvolume. Hiervan wordt 30-35% gerealiseerd door de bedrijven en (overheids)organisaties die intensief met de consument communiceren. Een groot deel van deze organisaties is aangesloten bij de belangenvereniging VGP. Ongeveer 2,1 miljard van de totale markt heeft betrekking op periodieken en Direct Mail. Naar verwachting zal dit segment niet sterk dalen omdat schriftelijke DM (1,5-1,6 miljard) een hogere respons genereert dan de elektronische varianten. Ook ten aanzien van magazines wordt nog geen sterke daling op korte termijn voorzien.

De grootste daling door elektronische substitutie valt te verwachten in het segment transactie post, nu goed voor 1,7 miljard poststukken. Verder bedraagt de stroom aan business mail 990 mln. stuks waaronder veel mededelingen. Veelal zijn deze stromen ook niet tijdkritisch en door het inzetten van andere kanalen zoals de "mijn.nl omgeving", sms service, e-mail en allerlei selfservice diensten zal deze stroom ook indikken. De grote verzenders focussen zich dan ook primair op digitalisering en in mindere mate op goedkopere postvervoerders en dat heeft ook te maken met de overstapkosten.

Switchen tussen postvervoerders

De nieuwe postvervoerders kunnen max. 2 x per week de post bezorgen. Dat alles heeft te maken met voldoende volumes en het opbouwen van een landelijk netwerk. De nieuwkomers zijn daarom alleen interessant voor niet-tijdkritische post. Bij TNT post wordt 75% van de post ongesorteerd aangeleverd en is 45% tijdkritisch.  Veel kleine en middelgrote verzenders zullen geen kostenbesparingen bereiken door post gesorteerd aan te leveren. Vermoedelijk is hier nog wel voor veel grote bedrijven een voordeel te behalen door goed de poststromen te analyseren op de gewenste overkomstduur. Maar ook grote verzenders, die wel gefocust zijn op overkomstduur, zijn op enkele uitzonderingen na, niet massaal overgestapt voor het aanbieden van hun niet tijdkritische post naar Netwerk VSP, DHL Selekt Mail of Sandd. Uit recent onderzoek van de VGP is gebleken dat dit voor een belangrijk deel te maken heeft met de overstapkosten.

Bij het (gedeeltelijk) overstappen naar een andere postvervoerder en het gesorteerd kunnen aanleveren moet de verzender ook sorteercodes toevoegen aan de adresgegevens en elke postvervoerder heeft zijn eigen sorteercode. In de markt zijn inmiddels verschillende tools die dit geautomatiseerd kunnen omzetten maar de inspanningen bij de printstraten en de processen daaraan voorafgaand zijn fors en complex. In dat kader heeft de VGP recent een vooronderzoek laten uitvoeren door DocPlus naar de introductie van een "intelligente mailcode" die overigens ook van toegevoegde waarde kan zijn bij de sturing van diverse processen bij de verzender. Het ontwikkelen van zo'n intelligente mailcode kost veel geld en kan alleen succesvol zijn als verschillende marktpartijen (postvervoerders, de print- en couverteerindustrie etc.), gezamenlijk de financiering voor hun rekening willen nemen.

Om zich in te dekken tegen de concurrentieslag op de minder tijdkritische poststromen is TNT wel zo verstandig geweest om het Netwerk VSP te lanceren. Omdat transactiemail in de nabije toekomst veelal digitaal zal plaatsvinden en nog veel brieven tijdkritisch zijn, concentreert de concurrentie van TNT zich daarom op Direct Mail en periodieken waarbij opvalt dat DHL Selekt Mail zich in de afgelopen jaren meer richtte op Direct Mail en Sandd op periodieken. Opvallend is dat TNT gemeten op het omzetdeel van beide segmenten zelfs een groter segment heeft verworven in 2009 ten opzichte van 2008 wat voornamelijk is veroorzaakt door tegenvallende prestaties van DHL Selekt Mail.

De komende periode zal het spannend worden hoe de markt zich verder zal ontwikkelen. DHL Selekt Mail heeft haar dieptepunt bereikt na tegenvallende cijfers en inmiddels is bekend dat Sandd de activiteiten van SelektMail Nederland wil overnemen onder voorbehoud dat deze overname wordt goedgekeurd door o.a. de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).
Het is nu wachten op eventuele gevolgen van de opsplitsing van TNT Post en TNT Express. De verwachting is dat het postbedrijf op termijn onderdeel gaat uitmaken van een te vormen Europees postbedrijf maar momenteel is geen nieuwe informatie bekend over gesprekken met investeerders, waaronder CVC Capital (welke ook investeringen heeft in het Belgische bPost en het Deense postbedrijf).

Kwaliteit

De kwaliteit van postbezorging staat onder druk. Uit een in 2010 gepubliceerd kwaliteitsrapport van de VGP is gebleken dat er terecht zorgen zijn over zowel de overkomstduur als de overkomstzekerheid. Natuurlijk is de steekproef van de VGP maar een moment-opname maar het geeft wel aan dat het belangrijk is dat er objectief gemeten moet worden.
 
Met de nieuwe Postwet is het voor de consument mogelijk geworden om klachten in te dienen. Maar wat is daar nu van terecht gekomen? Ten aanzien van klachten is nog geen gestructureerd proces ingeregeld. Geschillen daarentegen wel. In een gezamenlijk overleg tussen SER, Consumentenbond en postvervoerders worden geschillen inzake de postbezorging voorgelegd. De VGP zal vanaf 2011 eveneens gesprekspartner worden. Veel klachten komen bij de Consumentenbond en websites als klachtenregeling.nl terecht. In feite fungeren deze organen slechts als doorgeefluik of wordt de ontvanger verwezen naar de klachtenloketten van de postvervoerder. De weg naar de postvervoerder is digitaal goed ingeregeld bij TNT maar de bij andere vervoerders is deze moeilijker toegankelijk. Bovendien komen veel klachten bij TNT terecht omdat de consument vaak geen besef heeft van de verschillende postvervoerders.

De rol van de Opta is helaas bescheiden. De marktontwikkeling wordt goed gemonitord maar ten aanzien van de kwaliteit reageert men alleen op klachten en wordt de kostenstructuur universele diensten bewaakt. Inmiddels zijn in de markt portals ontwikkeld die het mogelijk maken om bestuurlijke informatie vast te leggen inzake kwaliteitsmetingen en klachten. Door klachten en kwaliteitsonderzoeken te koppelen kunnen (groot) verzenders en postvervoerders gezamenlijk onderzoeken (tot op postcode niveau) welke verbetermogelijkheden gezamenlijk kunnen worden opgepakt. Vorige maand hebben eerste verkennende gesprekken tussen postvervoerders en VGP plaatsgevonden hoe op een onafhankelijk wijze de kwaliteitsbewaking kan worden uitgevoerd.

Prijs en transparantie

Ten aanzien van de niet tijdkritische poststromen heeft een flinke daling plaatsgevonden. De verzendkosten zijn met 15-30% gedaald. In enkele gevallen gaat men soms nog verder waardoor poststukken voor 11-12 cent per poststuk worden bezorgd. Niet alle grote verzenders kunnen van dit voordeel genieten. Door invoering van de BTW ten aanzien van het geliberaliseerde deel kunnen organisaties die vrijgesteld zijn van BTW de in rekening gebrachte BTW niet verrekenen. Sommige postvervoerders op het niet-tijdkritische postsegment hebben overigens aangegeven dat de tarieven de bodem hebben bereikt en TNT bestuurder Harry Koorstra beschuldigde in 2010 Selekt Mail van prijsdumping waardoor het moeilijk wordt om nog fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden te regelen.

De kosten per poststuk van tijdkritische post zijn gestaag opgelopen door de nieuwe marktontwikkelingen. Met een sterk dalende postmarkt en de recente afspraken inzake de arbeidsvoorwaarden zullen de kosten ten aanzien van dit segment verder stijgen.

Arbeidsmarkt

In 2009 waren 63.000 mensen werkzaam als postbezorger. De afgelopen jaren zijn er al 9.000 banen weg bij TNT en zijn er bij de concurrentie 24.000 parttime banen bijgekomen (omgerekend 4.800 fte). Ook bij TNT en Netwerk VSP werken nu al veel parttimers (13.000 en nog eens 12.000 parttime zaterdagbezorgers). Bij TNT zullen de komende jaren nog eens 11.000 medewerkers hun baan verliezen waarbij TNT heeft aangegeven zich in te spannen dat maximaal 2.800 medewerkers gedwongen worden ontslagen. Het merendeel van de werknemers zal het bedrijf verlaten via natuurlijk verloop dan wel via TNT mobility aan nieuw werk worden geholpen. Het aantrekken van parttimers gaat bij TNT overigens nog volop door en wat uiteindelijk de overname van Selekt Mail aan arbeidsplaatsen precies betekent is nog niet bekend.

In 2009 is een groeimodel afgesproken waarbij gestreefd werd dat in 2010 80% van de arbeidsmarkt in loondienst zit. Het sociaal economische onderzoeksbureau heeft in het voorjaar van 2010 gekeken naar de haalbaarheid. De conclusie is dat dit niet gaat lukken door de prijsdip en volumedalingen. De paradox van deze ontwikkeling is dat een belangrijke groep van parttime postbezorgers de flexibiliteit en vrijheid van overeenkomst tot opdracht veel belangrijker vindt dan een arbeidsovereenkomst. Deze nieuwe groep werknemers zijn tevreden met een parttime functie die vaak een welkome financiële aanvulling biedt.

Inmiddels hebben we de eerste stakingen achter de rug en heeft Vreeman een rapport uitgebracht met als resultaat dat vóór 1 april 2011 postvervoerders en vakbonden met een voorstel moeten komen waarbij uiteindelijk tachtig procent van de postbodes in 2014 een vast contract heeft.

Innovaties

In de postmarkt zijn verschillende initiatieven ontstaan zoals hybride post en Milieukeurmerk Post. Hybride post is vooral interessant voor kleine verzenders die relatief veel tijd kwijt zijn aan het postproces. Voor internationale post is dit interessant omdat post sneller en goedkoper aangeboden kan worden door het printen, couverteren en bezorgen vlakbij de ontvanger te laten plaatsvinden.

Milieukeurmerk Post is een initiatief wat nu door alle vier de postbedrijven wordt ondersteund met als grootste trekker TNT. Het keurmerk wordt dit jaar officieel geïntroduceerd en stelt eisen aan de totale keten van papierinkoop tot en met het vernietigen van papier. Organisaties die deze eisen verwerken in hun inkoopprogramma's mogen het keurmerk dragen.

Op het gebied van digitalisering zie je vele verschillende initiatieven. Naast de bekende "mijn.nl" omgevingen zijn er vele initiatieven zoals beveiligd mailverkeer, digitale facturen met "doorklik" naar de iDeal omgeving etc. Het gevolg is een spaghetti van verschillende digitale communicatiekanalen. Omdat de ontvangers niet altijd bereid zijn om te werken met verschillende inlogcodes en aparte postbussen blijft de digitale bereikbaarheid voor verzenders ook achterwege. De VGP onderzoekt momenteel de mogelijkheid om de krachten te bundelen bij het inrichten van een digitale post infrastructuur.

Tenslotte zie je langzaam ook vermenging van de markt. TNT en Selekt Mail richten zich al in toenemende mate op de logistieke waarde keten onder andere in print & mail,
e-commerce en allianties met uitgeverijen. Anderzijds zie je kleine ondernemers zoals pakketdiensten die ook hun diensten aanbieden op het gebied van aangetekend verzenden.

BTW

Zoals eerder genoemd, kunnen een aantal verzenders zoals banken en verzekeraars (en ook de overheid zelf) de in rekening gebrachte BTW (19%) niet verrekenen. Het gaat hierbij om enkele tientallen miljoenen euros die per saldo in de schatkist verdwijnen. Een reden te meer om na te denken over het leveren van een bijdrage van de overheid aan de kwaliteitsbewaking van de postmarkt.

Een ander opmerkelijk verschil is dat periodieken en boeken onder het lage BTW tarief vallen. Post is dus blijkbaar een luxe artikel. Alleen voor de particuliere post geldt een vrijstelling. Het verschil met de zakelijke post is nauwelijks uit te leggen terwijl de tarieven van particuliere post laag kunnen blijven door de volumes van het zakelijke briefverkeer (93% is zakelijk).
Internationaal zijn er ook verschillen: het hoge tarief varieert van 15% (Luxemburg) tot 25% (Denemarken en Zweden).

De VGP pleit daarom voor een laag tarief juist nu de markt veel last heeft van een forse afname van postvolumes door digitalisering. Hiertoe heeft zij aansluiting gezocht bij de PUG (Postal Users Group) om op Europees niveau te pleiten voor harmonisering en een laag BTW tarief.

Conclusies en aanbevelingen (ook voor de overige EU landen):

• Van tariefverlagingen kunnen alleen grote verzenders profiteren met grote inspanningen in sorteer- en adresseringsprocessen.
• Tariefdaling is alleen van toepassing op post met lange overkomstduur en zal op korte termijn weer leiden tot kostenstijging door dalende volumes, consolidaties en aanpassing van de arbeidsvoorwaarden.
• Bewaking van kwaliteit dient (verder) verbeterd te worden door (nog) uitgebreider steekproeven te nemen en de uitkomsten te koppelen aan klachten. De kwaliteitsbewaking dient door een onafhankelijke partij, zoals de VGP, te worden uitgevoerd. Zonder bijdragen van de overheid, andere belangenorganisaties en postvervoerders is dit niet goed te realiseren.
• Het BTW tarief dient omlaag te gaan om de postmarkt in een periode van dalende volumes te ondersteunen.
• De switchingskosten die gemaakt moeten worden voor het overstappen naar andere postvervoerders zijn hoog en vormen een drempel in de vrije markt. Het introduceren van een unieke mailcode kan deze drempel wegnemen.
• Bundeling van krachten is gewenst op het gebied van het inrichten van één standaard digitale post infrastructuur.
• Ten aanzien van de arbeidsmarkt is digitalisering een grotere bedreiging dan nieuwe spelers in de postmarkt die gebruik maken van parttimers. De behoefte aan parttime banen is groot bij een grote doelgroep. Uiteindelijk zal dat wel moeten leiden tot een postmarkt waar de dominante arbeidsverhouding voor postbezorgers de arbeidsovereenkomst is.
• Ten aanzien van duurzaamheid is digitalisering de beste oplossing. Daar waar geen substitutie kan plaatsvinden is het initiatief van de stichting Milieukeurmerk post een uitstekende aanvulling.